Flaga biało-czerwona?

Najstarszą polską chorągwią, używaną już w średniowieczu jako znak polskich królów i całego państwa polskiego, był czerwony prostokątny płat materiału z wyszytym srebrnym lub białym orłem. Równolegle ten sam wizerunek orła stanowił godło na tarczy królewskiego herbu i używano go do zdobienia monet, pieczęci, kosztowności, ksiąg, budowli, nagrobków królewskich itd.  W postaci heraldycznej pojawił się w Polsce już w XIII wieku, wraz z rozwojem heraldyki i kultury rycerskiej w średniowiecznej Europie. Ten piękny w swojej prostocie znak należy więc do najstarszych heraldycznych herbów państwowych świata i jest nieprzerwanie używany jako znak polskich królów, polskiego narodu i wyraz polskiej tożsamości. A o tym, że jest to w Polsce tradycja jeszcze starsza, przedheraldyczna świadczy zachowana podobizna orła na denarze Władysława Wygnańca, monecie datowanej ok. 1138-1146 r.

Orzeł - pradawny znak zwycięstwa, siły, wzniosłości, chwały, potęgi, władzy majestatu - rozpowszechnił się w postaci heraldycznej jako znak prawie wszystkich książąt dynasti piastowskiej i ich księstw. W odróżnieniu od innych krajów, w Polsce przedstawiano go srebrnego czyli białego na czerwonym tle. Jedynie na Śląsku rozpowszechnił się czarny orzeł  na złotym tle. Nasilenie tendencji zjednoczeniowych w podzielonej na wiele księstw Polsce znalazło wyraz w dodaniu do orła korony. Zrobił to 1290 roku książe wielkopolski Przemysł II, obejmując rządy w Krakowie, na znak że jego celem jest koronacja i odnowienie Królestwa Polskiego. W 1295 roku koronował się w Gnieźnie na Króla Polski, lecz kilka miesięcy potem został zamordowany przez zaniepokojonych Brandenburczyków. Jego cel wkrótce zdołał trwale osiągnąć Władysław Łokietek.

Chorągiew Królestwa Polskiego

Już w czasach Władysława Łokietka (XIII/XIV wiek) chorągiew z białym orłem na czerwonym płacie tkaniny stała się drugim obok herbu naczelnym znakiem nie tylko samego króla, ale i wszystkich ziem przez niego rządzonych. Podnoszono ją na polach bitewnych, podczas świąt i uroczystości z udziałem króla. Chorągiew tę nosił chorąży wielki koronny.  Wzrostowi znaczenia orła w tej roli sprzyjało kształtujące się w XIV wieku poczucie polskiej świadomości narodowej.

W czasach Kazimierza Wielkiego, następcy Władysława Łokietka, opracowano wyjątkowo udany wizerunek godła orła z dumnie podniesioną głową, szeroko rozpostartymi skrzydłami, złotą przepaską na skrzydłach, także złotym pierścieniem spinającym ogon i potężnymi łapami zakończonymi drapieżnymi szponami. Świadczy to o wysokim kunszcie artystów zatrudnionych na dworze polskiego króla.

Król polski w uroczystym stroju turniejowym - 
ilustracja z "Herbarza Zlotego Runa" - 1433-1435 r

Z biegiem czasu kształt orła ulegał zmianom, zgodnie z prądami kształtującymi poszczególne epoki.  Po zacieśnieniu związków  z księstwem litewskim pojawiły się równoważne chorągwie z Pogonią, niekiedy na jednym płacie materiału. Podobnie jak orła, postać jeźdźca tworzącego to godło, przedstawiano barwą białą na czerwonym tle. 

Święty Stanisław, patron Królestwa Polskiego, i łopocząca Chorągiew Królestwa
Polskiego - ilustracja z "Żywotów Arcybiskupów Gnieźnieńskich", 1530-1533 r.

Kształtowanie się polskich barw narodowych  

Pojawienie oznaki wojskowej wyróżniającej Polaków nastąpiło w początkach XVIII wieku. Wtedy to w jednostkach piechoty zaczęto używać jako prostego znaku rozpoznawczego białej kokardy, mającej opinię barwy królewskiej. Natomiast w czasie insurekcji kościuszkowskiej radykalni demokraci nosili trójkolorowe kokardy rewolucji francuskiej: niebiesko-biało-czerwone. Rewolucyjne kokardy francuskie używane były także przez Legiony Polskie, walczące u boku Napoleona.  Biała kokarda wojska przedrozbiorowej Polski utrzymana została w armiach Księstwa Warszawskiego  (1807-1815) i Królestwa Polskiego (1815-1831).

W czasie powstania listopadowego zbuntowane wojsko oraz popierająca je ludność przypinały tradycyjną białą kokardę w odróżnieniu od radykalnych demokratów, którzy nosili niebiesko-biało-czerwone kokardy rewolucji francuskiej. Niektórzy opowiadali się za kokardami biało-czerwonymi. W sprawie barwy kokardy toczono zawzięte spory. W końcu dnia 7 lutego 1831 r. sejm podjął uchwałę, że "kokardę narodową będą stanowić kolory herbu Królestwa Polskiego i W. X. Litewskiego". Jest to pierwsze oficjalny dokument ustanawiający biel i czerwień barwami narodowymi Polaków. Był wynikiem pewnego kompromisu ideowego: odrzucono biel jako królewską, obcą rewolucyjnym i republikańskim poglądom, nie przyjęto też wprost barw rewolucyjnych wzorowanych na francuskich, ale wywiedziono je od dawnych polskich godeł państwowych.

Kokarda wojskowa upowszechniła barwy biało-czerwone, które odtąd pojawiły się na chorągwiach , różnych odznakach itd. Porządek barw nie był jeszcze ustalony. Wymiennie używano czerwieni na górze a bieli na dole lub na odwrót, ponieważ ani kokarda ani barwy narodowe nie stanowiły jednak flagi w dzisiejszym rozumieniu. Kokarda musiała być prosta i tania w produkcji, nie powielać złożonych wzorów zwielokratniających czas i koszty szycia. Musiała być więc jak najprostsza.

Nie znaczy to, że w XIX wieku ustaliły się barwy narodowe i flaga, jaką znamy obecnie. Na przykład, w czasie powstania styczniowego 1863r. używano trzech barw niebieskiej-białej-czerwonej jako nawiązanie do ideałów rewolucyjnych, a także do tła herbów Polski (czerwony), Litwy (niebieski) i Rusi (biały). Jednak kolory te nie były zgodne z tradycją heraldyczną, gdyż herb Wielkiego Księstwa Litewskiego (Pogoń) nigdy nie miał niebieskiego tła lecz czerwone.   Archanioł Michał, herb województwa kijowskiego w przedrozbiorowej Polsce również posiadał czerwone tło, a nie białe. Niezgodność ta wskazuje zatem na inspirację wolnomularsko-rewolucyjną w doborze powstańczych barw. Nietrudno się tedy domyśleć, że używanie rewolucyjno-wolnościowej symboliki w postaci biało-czerwonej, czy też niebiesko-biało-czerwonej zostało zabronione jako działalność wywrotowo-rewolucyjna.

Publikacja z czasów powstania styczniowego; 

Dwie drogi

Wybuch wojny w 1914 r. między państwami zaborczymi przyniósł Polakom po raz pierwszy od stu lat realne widoki na polepszenie swego bytu narodowego. Pod auspicjami Komitetu Narodowego Polskiego rozpoczęto tworzenie polskich jednostek wojskowych w Rosji, a potem również we Francji do walki z Niemcami i Austro-Węgrami o zjednoczoną z trzech zaborów Polskę. Oprócz ziem Królestwa we Polskiego, któremu rząd rosyjski planował nadać szeroką autonomię, w razie zwycięstwa Rosjanie planowali włączyć do projektowanej Polski ziemie zaboru pruskiego aż po Sudety i górny bieg Odry oraz część lub całość Galicji (plan Sazonowa).

Mapa obrazująca plan powojennego ładu w Europie wg koncepcji Siergieja Sazonowa
(rosyjskiego ministra spraw zagranicznych). Przewidywano podział Niemiec i Austro-Węgier
oraz cesje na rzecz państw ościennych: Danii, Rosji (wraz z autonomiczną Polską),
Rumunii, Serbii, Czarnogóry, Włoch, Szwajcarii, Francji, Belgii; ok. 1914 r.

Tak radykalna zmiana stanowiska rządu rosyjskiego wobec Polaków była skutkiem nie tylko wybuchu konfliktu z Niemcami, uważanymi dotąd za państwo przyjazne Rosji, co przede wszystkim następstwem wieloletniej pracy politycznej narodowych demokratów (Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne) oraz konserwatystów (Stronnictwo Polityki Realnej), szukających korzystnego dla obu narodów porozumienia  i współpracy przeciwko rosnącym w siłę Niemcom. 

Staropolska symbolika na plakacie rekrutacyjnym Armii Polskiej we Francji
pod dowództwem gen. Józefa Hallera

W tej wojnie sprawa polska była kluczową również dla Niemiec i ich słabszego, zwasalizowanego sojusznika Austro- Węgier. W celu wywołania antyrosyjskiego powstania w zaborze rosyjskim utworzyli polskie jednostki wojskowe Legiony Polskie pod dowództwem Józefa Piłsudskiego. Powstanie miało w zamierzeniu spowodować zaangażowanie wojsk rosyjskich w jego tłumienie i wycofanie się Rosji z wojny poprzez zawarcie separatystycznego układu z Niemcami. Dzięki temu Niemcy mogły by ściągnąć dodatkowe siły na front zachodni i w szybkim czasie pokonać wojska francuskie i brytyjskie. 

Dzięki postawie społeczeństwa polskiego zaboru rosyjskiego plan niemiecki nie powiódł się. Nie tylko nie udało się im wywołać  kolejnego straceńczego powstania, nie mającego żadnych szans powodzenia, ale liczące się z możliwością wybuchu powstania władze rosyjskie zadzwione były przychylnością Polaków. Walery Briusow, rosyjski poeta przebywający w tym czasie w Warszawie pisał:

"Zdarzało się, że rezerwiści Polacy, kiedy z ogromnym trudem, pod groźbą dostania się w ręce niemieckie i rozstrzelania, stawiali się w odnośnym miejscu, żeby wcielono ich do wojska rosyjskiego, musieli tam wyczekiwać po kilka dni na przedstawicieli władz, którzy mogliby udzelić im niezbędnych wskazówek - były jednym słowem rozliczne przeszkody, a mimo to mobilizacja w Polsce przebiegała wyjątkowo pomyślnie."

A. Achmatowicz, "Polityka Rosji w kwestii polskiej w pierwszym roku Wielkiej Wojny 1914-1915", Warszawa 2003, s.31

Na nastroje panujące wtedy wśród Polaków przeważający wpływ wywarli politycy Narodowej Demokracji na czele ze swym przywódcą, Romanem Dmowskim. Pozostanie Rosji w aliansie przeciwniemieckim pogrzebało nadzieje sztabowców niemieckich na szybkie zwycięstwo w wojnie. Armia rosyjska ponosiła jednak klęski w wojnie z Niemcami. W 1915 r. musiała się wycofać z Królestwa Polskiego (kongresowego). Pozwoliło to Niemcom na realizację bardziej dalekosiężnych planów wobec zdobytych ziem polskich.

Na mocy tzw. aktu 5 listopada (1916r.) utworzyli formalnie niepodległe Królestwo Polskie z językiem urzędowym polskim, instytucjami i symbolami narodowymi polskimi, jednak bez określonych granic. Tego samego dnia na Zamku Warszawskim wywieszono biało-czerwone flagi. Z kolei zarządzeniem austriackiego Generalnego Gubernatora wojskowego w Lublinie z 9 lipca 1917 r. wprowadzono na obszarze okupacji austriackiej znaki orientacyjne tj. słupy graniczne, drogowskazy, tablice dla urzędów i szkół w barwach biało-czerwonych.

Wschodnią granicę projektowanego "Królestwa Polskiego" ustalono w wyniku pokoju brzeskiego, zawartego w lutym 1918r.  między Niemcami, ich sojusznikami oraz stworzoną i uznaną przez nich Ukrainą, na mocy której ta ostatnia otrzymywała Chełmszczyznę i południowe Podlasie. Natomiast gubernia suwalska miała odejść na rzecz projektowanej Litwy. Oprócz tego Niemcy planowali wcielić do Niemiec pas przygraniczny Królestwa Polskiego (kongresowego) o powierzchni ok. 30 000 km2 (obszar równy Belgii), z którego planowano wysiedlić ponad 1 mln ludności polskiej i zasiedlić go kolonistami niemieckimi, co tworzyło by tzw. pas bezpieczeństwa, oddzielający przyszłe Królestwo Polskie od Polakow w zaborze pruskim. Władze niemieckie przewidywały też "zachęcenie" tych ostatnich do przesiedlania się do nowego Królestwa Polskiego. Plan ten we wrześniu 1914 r. został po raz pierwszy został ujawniony przez kanclerza Bethmanna-Hollwego w wąskim gronie rządowym i wojskowym. Nie był nigdy podany do publicznej wiadomości, a dokumentacja została udostępniona dopiero w latach 60-tych XX wieku przez dra Immanuela Geissa w oparciu o materiały źródłowe, które znajdują się w Kancelarii Rzeszy w Poczdamie i w Merseburgu (akta ministerstw pruskich i Tajnego Gabinetu Cywilnego). Klęsce Niemiec, która nastąpiła zaledwie kilka miesięcy po traktacie brzeskim zawdzięczamy, że jedynym zrealizowanym zamierzeniem tego wielkiego programu przesiedleń było celowe zniszczenie i wyludnienie Kalisza na początku wojny.

Biały pas zamiast białego orła

Tak więc 11 listopada 1918r., dzień klęski Niemiec uznaje się za symboliczny początek niepodległości Polski. Nowe państwo ustawą sejmową z 1 sierpnia 1919r.przyjęło biało-czerwoną flagę za swój symbol narodowy, dziedzicząc ją niejako po utworzonym przez Niemców państewku polskim. Przyjęcie tej flagi jest  niewątpliwie jest nawiązaniem do XIX-wiecznych nieudanych walk wyzwoleńczych (zwłaszcza 1831 r.), w których używano bieli i czerwieni jako polskiego znaku. Barwy biała i czerwona zgodnie z zasadami heraldyki pochodzą od polskiego godła. Nie nawiązano natomiast wprost do tradycyjnych chorągwi polskich, czerwonych ze srebrnym orłem, od czasów średniowiecznych znaku polskich królów i polskiego królestwa. Było by to jednak mało praktyczne. Szycie flag ze skomplikowanym wzorem podnosi znacznie koszt i czas produkcji, a flag musiało być wtedy wiele, szybko i w niskiej cenie. Dlatego w czasie Powstania Wielkopolskiego odpruwano czarny płat materiału na górze flag niemieckich, przez co zostawały tylko barwy biała i czerwona.

 Przysięga wojskowa w dn. 26 stycznia 1919 r., Poznań - obraz Leona Prauzińskiego

20 lat później władze w Berlinie mogły wrócić do tematu. Zamiast cynicznych manipulatorów zajęli się nim  bezwzględni, fanatyczni oprawcy. W powojennej Europie polski naród wraz z resztą Słowian miał ulec unicestwieniu, a jego niedobitki zostać przesiedlone na Syberię lub zamienione w darmową, niewolniczą siłę roboczą (tzw. Generalny Plan Wschodni).  Na szczęście wykonanie tego obłędnego i ludobójczego przedsięwzięcia odłożono do czasu zwycięstwa w wojnie, jak się okazało znów przegranej... Tym razem okupant nie pozostawił Polakom również złudzeń - za posługiwanie się polskimi symbolami narodowymi, podobnie jak za pomoc udzielaną Żydom, groziła kara śmierci. 

Odcień czerwieni na polskiej fladze

Sejm polski uchwalił 1 sierpnia 1919 r. ustawę, stwierdzającą, że "za barwy Rzeczypospolitej Polskiej uznaje się kolor biały i czerwony w podłużnych pasach równoległych, z których górny - biały, dolny zaś - czerwony". Dopiero dwa lata później ukazała się wydana przez Ministerstwo Spraw Wojskowych, opracowana przez Stanisława Łozę broszura "Godło i barwy Rzeczypospolitej Polskiej" z barwnymi wizerunkami znaków państwowych. Dokładnie określała odcień czerwieni na fladze narodowej miała jako karmazyn. Tej barwy właśnie od setek lat używała polska arystokracja. 

 Flaga R.P. według ustawy z 1921 r.;
odcień czerwieni - karmazyn

Po zamachu majowym w rozporządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej z 13 grudnia 1927 odcień czerwieni zmieniono na cynober. Stan utrzymał się do 1980r. 

 Flaga R.P. według rozporządzenia z 1927 r.; 
odcień czerwieni - cynober

Ustawa z sejmu z 31 stycznia 1980 r. o godle, barwach i hymnie Rzeczypospolitej Polskiej oraz o pieczęciach państwowych była już znacznie bardziej "mądra". W załączniku nr 2, barwy flagi określono za pomocą współrzędnych trójchromatycznych, a dopuszczalne różnice barw za pomocą parametru ΔE*u*v*, w przestrzeni CIELUV: "współrzędne trójchromatyczne barw x, y, ich składowa Y oraz dopuszczalna różnica barwy E w przestrzeni barw CIE 1976 (L* u* v*) ustalona według wzoru CIELUV przy iluminancie C i geometrii pomiarowej d/0".

  Flaga R.P. według ustawy z 1980 r.; 
odcień czerwieni - ciemny karmazyn

Jest to odcień zbliżony do karmazynu, nieco ciemniejszy od oficjalnie używanego w latach dwudziestych XX wieku.